Afon Eden

children waving
Children in the classroom
Afon Eden Habitat
Afon Eden Catchment

Y Safle

Mae’r Afon Eden - sef Cors ym Meirionydd, Gwynedd yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGA) ac yn Ardal Gadwraeth Arbennig (AGA). Yn ymgartrefu yn y fan hon mae nodweddion ecolegol bwysig fel llyriad dŵr arnofiol, rhosmari’r gors, hesgen y dŵr, cydosodiadau o gen prin, eog yr atlantig, gweirlöyn mawr y waun, dyfrgwn, a’r pwysicaf o’r rhain yw'r coloni o Fisglod Perlog Dŵr Croyw Margaritifera margaritifera. Mae’r Afon Eden yn afon nad yw wedi cael ei haddasu ryw lawer sydd tua 12km o hyd. O ran cymeriad, afon ucheldirol yw hi’n bennaf ac mae hi’n amrywiol iawn.  Mae ei rhannau uchaf yn cynnwys cyforgorsydd, cyforgorsydd trawsnewidiol a chorsydd crynedig. Amaethyddiaeth ar ddwysedd isel yw’r defnydd tir pennaf.

Gweithrediad Perlau Mewn Perygl yng Nghymru

Darganfuwyd coloni sylweddol o FPDC Yr Afon Eden yn 1997 gan Killeen & Oliver (1997) ac roedd yn cefnogi ~1300 o fisglod. Erbyn 2011 mae’n cefnogi ~550 sy’n llai na hanner yr hyn yr oedd yn ei wneud yn 1997. Dim ond amcangyfrifon yw’r rhain oherwydd fe all nifer o fisglod fod wedi eu claddu yn gyfan gwbl yng ngraean yr afon ac felly ni ellir eu cyfri.  Gwelir y tueddiad hwn o ddirywiad yn y niferoedd ar draws Ewrop.  Mae’r prosiect PMP yn anelu at liniaru hyn trwy ymgymryd â gwaith yn y fan a’r lle (in-situ) a chreu cynefin mwy hyfyw ar gyfer recriwtio.

Gwella cynefin coedlannol

Mae bloc coedwigaeth Brynteg CNC yn rhan o’r gweithredu i wella’r cynefin torlannol (cynefin sydd ar gyrion cyrsiau dŵr). Mae’n hysbys bod y safle yn effeithio ar hydroleg naturiol y daliad ac mae’n ffynhonnell o asideiddio gyda maethion a gwaddodion yn llifo oddi ar yr wyneb i mewn i’r afon. Mae’n ffynhonnell allweddol o ffosffad anthropogenig hefyd, sy'n cael ei ryddhau o'r priddoedd mawn agored ar ôl ymgymryd â gwaith cwympo coed dwys.  Er mwyn mynd i'r afael â'r materion hyn, mae Perlau mewn Perygl yn adfer y goedwig gonwydd ddwys yn ardal o goed llydanddail brodorol, coedlan wlyb a chymunedau o blanhigion cyforgorsydd.  Byddwn hefyd yn cau ffosydd ac yn creu pyllau setlo ar isafonydd Afon Eden er mwyn dal silt a gwella ansawdd y dŵr.

Gweithredu gwaith adfer mewnffrwd

Mewn rhai rhannau o Afon Eden mae ymyrraeth a rheolaeth ddynol wedi newid symudiad naturiol gwaddodion yr afon. Yn hanesyddol, roedd clogfeini a graean yn cael eu carthu o rannau o'r afon, ac mae hynny wedi gadael cynefin sy’n anaddas ar gyfer y misglod perlog dŵr croyw. Bydd rhan o'r gwaith ar y safle yn cynnwys cyflwyno graean lleol glân yn ogystal â chlogfeini mawr a malurion coed. Bydd hyn yn ail-greu amrywiaeth o ran y patrymau llif, fel bod mannau o ddyddodiad graean naturiol yn datblygu. Maes o law bydd y rhain yn darparu cynefin addas ar gyfer misglod perlog dŵr croyw ifanc a salmonidau sy’n silio.

Lleihau mewnbwn maetholion a gwaddodion

Mae ansawdd dŵr da yn hanfodol i gynnal y nodweddion o ddiddordeb yn Afon Eden. Gwyddys bod llygredd gwasgaredig yn cael effaith negyddol sylweddol uniongyrchol ar y misglod perlog dŵr croyw yn Afon Eden yn sgil y ffaith ei fod yn lleihau ansawdd y dŵr. Mae nifer yr achosion o lygredd gwasgaredig mewn afonydd yn golygu bod llawer o'r llednentydd yn methu â chwrdd â statws ecolegol da o dan y gyfarwyddeb fframwaith dŵr. Mae rhai gweithgareddau rheoli tir a draenio o gefnffordd yr A470 yn cyfrannu at y problemau llygredd gwasgaredig sy'n effeithio ar Afon Eden. Mae'r gefnffordd yn cyflenwi crynodiad o fetelau trwm, gronynnau a NaCl yn sgil graeanu’r ffordd pan fydd hi’n rhewi. Mewn partneriaeth ag Asiantaeth Cefnffyrdd Gogledd a Chanolbarth Cymru (ACGCC) bydd Perlau mewn Perygl yn gweithio gyda thirfeddianwyr, ffermwyr a rhanddeiliaid eraill i greu systemau hidlo a fydd yn lleihau’r llygredd gwasgaredig sy’n llifo i mewn i Afon Eden.

Monitro

Rhan bwysig o brosiect LIFE Perlau mewn Perygl yw rhoi rhaglen strwythuredig o arolygon monitro ar waith. Bydd y rhain yn ein galluogi i ganfod beth yw’r amodau ar ddechrau'r prosiect a dangos llwyddiannau gweithredoedd y prosiect. Byddwn yn nodi helaethrwydd y pysgod lletyol ar safleoedd penodol ac yn cysylltu hyn â phresenoldeb misglod perlog dŵr croyw llawn dwf yn yr afon. Bydd y dadansoddiad hwn o'r berthynas rhwng helaethrwydd pysgod a phresenoldeb misglod perlog dŵr croyw yn gwneud y data yn fwy defnyddiol ar gyfer targedu'r camau cadwraeth.

Mae monitro ansawdd dŵr yn rhan allweddol o’r prosiect. Bydd logwyr data Sonde yn cael eu defnyddio mewn sawl lleoliad o fewn y dalgylch, a bydd yn darparu data gwerthfawr ynglŷn a’r amrywiad o ran paramedrau ansawdd dŵr ar hyd yr afon. Bydd y data yn bwysig iawn o safbwynt adnabod ffynonellau o lygredd gwasgaredig a gormodedd o faetholion, ac yna gellir mynd ati i ddefnyddio mesurau adfer wedi’u targedu. Bydd y lefelau systio salmonid (nifer y misglod perlog dŵr croyw ifanc sy’n sownd yn nhagellau eogiaid a brithyll) yn cael eu monitro hefyd, a bydd y data hwn yn ein helpu i ddeall gweithrediad cytref y misglod perlog dŵr croyw.  Gyda’i gilydd, bydd yr holl ddata monitro yn cyfrannu at y gwaith o adfer cynefinoedd ac yn helpu i lywio camau cadwraeth i sicrhau dyfodol y poblogaethau yn y tymor hir.

Downloads